Haydn reframed - Een flat met duizend ramen

Tijdens de Strijkkwartet Biënnale Amsterdam presenteerde het Chaos String Quartet in het Bimhuis gedurende drie dagen de voorstelling Haydn reframed - Een flat met duizend ramen. Componist Primo Ish-Hurwitz verbindt Haydns Zonnekwartetten met nieuwe muziek en zes verhalen van Joke van Leeuwen in deze multidisciplinaire voorstelling.

Ariane Schluter en het Chaos String Quartetft | Beeld: Juri-Hiensch

Componist Primo Ish-Hurwitz plaatste de zes iconische strijkkwartetten opus 20 van Joseph Haydn in een nieuw jasje door ze te verbinden met nieuwe composities van zes toonaangevende componisten van nu. De muziek werd verweven met teksten van Joke van Leeuwen. Zij schreef zes afleveringen bij elk strijkkwartet waarin telkens een andere bewoner van Een flat met duizend ramen centraal staat. Actrice Ariane Schluter vertolkte alle zes rollen. Regisseur Jos van Kan smeedde tekst en muziek tot een hecht geheel. Elk verhaal correspondeert met een van Haydns zogenoemde Zonnekwartetten. Net als in Haydns muziek wisselen melancholie en humor elkaar af. Per dag zag de bezoeker twee afleveringen van de serie. Veel bezoekers zagen de volledige cyclus; maar een losse dag gaan kon ook. De voorstelling gaat op tournee, zodat ook buiten Amsterdam publiek kennis kan maken met het project.

Carte blanche
Voor de vijfde keer programmeerde de Biënnale een serie rond Haydns vroege kwartetten. ‘Ik kreeg carte blanche om de invulling dit jaar te bepalen,’ vertelt de 25-jarige Ish-Hurwitz vanuit Londen, waar hij studeert aan het Royal College of Music. ‘Het kostte tijd om de puzzel te leggen. In eerdere edities werd een modern werk naast Haydn geplaatst, als contrast. Ik heb de componisten juist gevraagd mét Haydn te werken en zijn muziek in een nieuw licht te zetten zodat het een dialoog wordt tussen oud en nieuw. Ze mochten ingrijpen in Haydns materiaal en het verweven met hun eigen muziek.’ Ish-Hurwitz benaderde componisten Richard Ayres, Frieda Gustavs, Hanna Kulenty, Jan-Peter de Graaff en Boris Bezemer voor deze opdracht.

Zo krijgt elk concert een eigen kleur, terwijl de verhalen elkaar raken

Voor de teksten vroeg hij roman- en kinderboekenschrijver Joke van Leeuwen. ‘In haar boek Feest van het begin beschrijft zij de Franse Revolutie vanuit het perspectief van verschillende Parijse bewoners, zoals een weesmeisje en een beul. Samen schetsen zij een tijdsbeeld. Dat idee inspireerde mij: zes verhalen van mensen die een band krijgen met Haydns muziek. Zo krijgt elk concert een eigen kleur, terwijl de verhalen elkaar raken. Bovendien kan Van Leeuwen als geen ander zware thema’s licht en onbevangen in haar taal benaderen.’

Wisselwerking
Van Leeuwen schreef zes uiteenlopende portretten van flatbewoners, met subtiele onderlinge verbanden. Vanuit haar woonplaats Antwerpen vertelt zij: ‘We vroegen ons af of we het verhaal in de achttiende eeuw zouden situeren, in Haydns tijd. Al snel kozen we voor het heden: mensen van nu die een persoonlijke relatie hebben met zijn muziek.’ Daarna ontstond een wisselwerking tussen tekst en compositie. Van Leeuwen: ‘Het was echt een samenwerking. Ik luisterde vooraf naar het werk van de betreffende componist en hield daar in mijn teksten rekening mee. Is er een bepaalde toon of sfeer?’ Zo kreeg ieder deel een eigen klank- en kleurwereld. ‘De muziek van Hanna Kulenty is vrij surrealistisch; de tekst sluit daarop aan. Bij andere componisten is de toon juist realistischer,’ aldus Ish-Hurwitz.

Van Leeuwen prijst alle betrokkenen. ‘Actrice Ariane Schluter brengt het prachtig. Ze kan zich moeiteloos in totaal verschillende personages verplaatsen.’ In een van de verhalen speelt zij een zwangere vrouw die haar ongeboren kind toespreekt. Ze vraagt zich af hoe Haydn klinkt voor een kind dat nog in het vruchtwater drijft. Het ene moment ontroert haar twijfel over de wereld waarin zij haar kind zal laten opgroeien; het volgende moment is er luchtigheid, bijvoorbeeld wanneer haar partner moet meepuffen tijdens de zwangerschapscursus.

‘Mooi hè, er is geen hoofdrol voor één instrument’

Muziek als herinnering
In een ander deel vertolkt Schluter een vrouw die een auto-ongeluk overleefde en in het ziekenhuis ontwaakt. Muziek blijkt onlosmakelijk verbonden met herinnering: wanneer zij Haydn hoort, denkt zij terug aan het ongeluk waarbij zij ondersteboven in de auto hing terwijl de muziek doorspeelde. Eerder had zij tegen haar zoon gezegd: ‘Mooi hè, er is geen hoofdrol voor één instrument.’ Die gelijkwaardigheid is kenmerkend voor Haydns kwartetten. De vrouw worstelt aanvankelijk met haar woorden in het ziekenhuisbed, maar concludeert uiteindelijk: ‘De dood heeft mij niet gevonden.’ Het opvallende is dat de gelijkwaardigheid in de instrumenten ook opgaat voor muziek én tekst. Het een gaat zeker niet boven het ander, maar is perfect in evenwicht.

Dat is te danken aan het perfecte samenspel tussen de actrice en de musici. ‘Ariane Schluter blijkt zeer muzikaal en kan partituren lezen, dat was een groot voordeel’, zegt Ish-Hurwitz. ‘Ze integreert de muziek vanzelfsprekend in haar spel.’ Regisseur Jos van Kan bracht de zes delen samen in een sobere en doordachte enscenering. Met minimale middelen schept hij telkens een nieuwe wereld, een stoel die verplaatst of een muzikant die van plaats wisselt. Ook de musici ondersteunen subtiel het verhaal met een bepaalde houding of blik. Het publiek genoot zichtbaar van deze bijzondere mix van kunstvormen.

De speellijst is te vinden op de website van de voorstelling.

Een flat met duizend ramen is mede mogelijk gemaakt door het Lira Fonds.

Dorine van der Wind