“De vasthoudendheid van Lira is fenomenaal geweest”
Tijdens de Lira jaarvergadering in juni werden twee nieuwe bestuursleden verwelkomd: Bert Bouma, op voordracht van de Auteursbond, en Jan-Jaap Heij, op voordracht van de NVJ. In deze nieuwsbrief leren we hen wat beter kennen. Wat brengt hen bij Lira, welke ontwikkelingen zien zij in hun eigen vakgebied en wat verwachten ze van hun nieuwe rol?
Bert Bouma (links) en Jan-Jaap Heij (rechts)
Bert, jij zat hiervoor in het bestuur van het Netwerk Scenarioschrijvers. Vanwaar de overstap?
Bert: “Het Netwerk Scenarioschrijvers valt onder de Auteursbond. Ik heb daar zes jaar in het bestuur gezeten en was inmiddels aan het rondkijken naar iets nieuws. Toen kwam deze kans voorbij. Wat me aanspreekt bij Lira is de duidelijke focus op één onderwerp: de rechten van makers.”
En hoe ben jij bij Lira terechtgekomen, Jan-Jaap?
Jan-Jaap: “Ik heb gesprekken gevoerd bij de NVJ omdat ik me daar actiever wilde inzetten. Ik had al de nodige bestuurservaring opgedaan en toen vroegen ze mij voor Lira. Om me goed voor te bereiden ben ik de bestuursstukken van de afgelopen jaren gaan lezen.”
Wat viel je daarbij op?
Jan-Jaap: “Vooral hoe vasthoudend Lira is geweest in discussies over de inning en verdeling van gelden. Zeker wanneer de aanspraken van makers worden betwist en vergoedingen moeten worden bevochten, zoals jarenlang bij de kabelrechten het geval was. Zo’n strijd duurt lang, verloopt moeizaam en belandt soms ook nog bij de rechter. En nu is er de strijd rond AI. Eerst dacht ik: waar beginnen ze aan? Maar Lira is dit soort gevechten wel gewend.”
Bert: “Die vasthoudendheid van Lira is fenomenaal geweest. Wat mij ook opviel, is de absolute onwil van de tegenpartijen. Het gaat vaak om grote bedrijven die veel winst maken en als basishouding hebben dat er niets naar de makers gaat. Daar kan ik heel slecht tegen. Ook de overheid is in al die jaren niet erg behulpzaam geweest. Als iets wettelijk wordt vastgelegd, lukt het wel, maar met zelfregulering komen we niet ver.”
Met welke onderwerpen gaan jullie je de komende jaren bezighouden?
Jan-Jaap: “AI zal een belangrijk onderwerp zijn. Dat gevecht wordt nog ingewikkelder, omdat het zo complex en internationaal is. Maar het zal wel gevoerd moeten worden. De uitvoering ligt primair bij de Lira-organisatie; als bestuur houden we toezicht en kijken we met het bureau mee naar de strategie voor de lange termijn. Er worden al belangrijke stappen gezet, onder meer met de voorbereiding van een collectieve rechtszaak, een publiekscampagne en lobbywerk.”
Wat zien jullie als het grootste probleem rond AI?
Jan-Jaap: “Laat ik vooropstellen dat makers AI zelf ook gebruiken, bijvoorbeeld voor research. Het heeft dus zeker nuttige kanten. Tegelijkertijd is er het gebruik van werk zonder toestemming of vergoeding. De insteek van de nieuwe campagne van Lira, de Auteursbond en de NVJ is niet voor niets: ‘de diefstal van de eeuw’. Daarnaast is er sprake van broodroof. Ik las laatst een artikel waaruit bleek dat schrijvers bijvoorbeeld te maken krijgen met door AI gegeneerde boeken die zonder hun toestemming onder hun profiel op Amazon verschijnen. Dat gaat soms met een tempo van dertig of veertig boeken per week. Daar valt bijna niet tegenop te boksen en het kan bovendien schadelijk zijn voor je reputatie, want de kwaliteit van die boeken is vaak heel slecht. Er zijn dus allerlei neveneffecten. Makers moeten beschermd worden door vooraf collectieve afspraken te maken. Daar wil Lira op inzetten.”
Bert: “Een van de series waarvoor ik schrijf is Medisch Centrum West. Daar wordt gebruikgemaakt van geautomatiseerde ondertiteling, en de kwaliteit daarvan laat nog veel te wensen over. Producenten weten dat mensen beter werk leveren dan AI, maar automatisering kost bijna niets. Daarbij betaalt nu nog niemand de werkelijke kosten van AI. Die rekening krijgen we op termijn voor onze kiezen.”
Wat speelt er binnen jullie eigen vakgebied?
Jan-Jaap: “In de journalistieke en uitgeefsector wordt het persuitgeversrecht de komende jaren een belangrijker onderwerp. Dat gaat onder meer over de mate waarin bedrijven als Google moeten betalen voor het gebruik van journalistieke artikelen. Inmiddels betalen ze daarvoor, maar vervolgens is de vraag: welk deel van die inkomsten komt bij de makers terecht? Daarnaast verwacht ik discussie over de rechten van journalisten die in dienst zijn van een uitgever. In Nederland is het zo dat auteursrechten op werk dat je als onderdeel van je functie maakt, in beginsel bij je werkgever liggen. Het Europese Hof heeft in een Belgische zaak geoordeeld dat de rechten van orkestmusici niet zomaar zonder hun toestemming aan hun werkgever mogen worden overgedragen. Die uitspraak kan op langere termijn ook gevolgen hebben voor de rechten van makers in loondienst in Nederland.”
Bert: “Voor video on demand is na jaren van stevige onderhandelingen een complex systeem tot stand gekomen. Nu moeten we kijken hoe dat in de praktijk uitpakt. Ook over kabelrechten moeten nieuwe afspraken worden gemaakt. Dat zijn ontwikkelingen die we nauwlettend moeten volgen.”
Waarom is Lira belangrijk voor makers?
Bert: “Naast het feit dat de rechtenuitkeringen voor velen een belangrijke component van hun inkomen zijn, gaat het vooral om belangenbehartiging. In je eentje kun je niet veel bereiken, dus dat moet collectief gebeuren. Dat wordt mede door Lira gefinancierd. Zeker op juridisch vlak is daar veel geld en expertise voor nodig.”
Jan-Jaap: “Mensen die ik spreek weten vaak niet eens dat ze recht hebben op bepaalde vergoedingen. Ik moedig iedereen daarom aan zich aan te sluiten. Hoe meer mensen er bij Lira zijn aangesloten, hoe sterker we staan in de onderhandelingen. Er zijn eigenlijk alleen maar voordelen.”
Waar kijken jullie naar uit?
Bert en Jan-Jaap: “Er spelen grote onderwerpen die echt over de toekomst van makers gaan. Lira heeft als een van de weinige organisaties de expertise in huis om die strijd aan te gaan, bijvoorbeeld tegen grote platforms als Meta. Het is essentieel dat dat gebeurt. Juist dat maakt het voor ons interessant om als toezichthouders bij Lira betrokken te zijn.”
Jan-Jaap Heij is voormalig journalist en ondernemer. Hij werkte onder meer voor Dagblad De Pers en is oprichter en directeur van Reporters Online, een platform dat journalisten helpt hun werk zelfstandig te publiceren en te verspreiden. Als ‘Fondsplainer’ deelt hij zijn kennis over fondsenwerving voor journalisten en makers. Ook is Heij penningmeester van Platform Makers, het samenwerkingsverband van Nederlandse makers- en beroepsorganisaties.
Bert Bouma studeerde Bedrijfskunde en Communicatiewetenschap en werkt sinds 1993 als scenarioschrijver. Hij schreef voor tal van televisieseries, waaronder Flikken Maastricht, en voor verschillende telefilms. De speelfilm De Veroordeling (2021), die hij samen met regisseur Sander Burger schreef, won vier Gouden Kalveren, waaronder dat voor beste scenario. Bouma was van 2019 tot 2026 bestuurslid van het Netwerk Scenarioschrijvers, waar hij zich voornamelijk bezighield met auteursrecht. Inmiddels is hij ook bestuurslid van Platform Makers, het samenwerkingsverband van Nederlandse makers- en beroepsorganisaties.
Dorine van der Wind