Als niemand je ziet, kun je doen wat je wil

Wat gebeurt er als je als vrouw langzaam uit beeld verdwijnt? In de voorstelling ‘Het wakker liggen van Wanda’ maakt schrijver en regisseur Femke Arnouts de gevreesde onzichtbaarheid van de ouder wordende vrouw letterlijk. Pijnlijk, maar vooral ook absurdistisch grappig.

De docent (Carly Wijs) spoort een weifelende Wanda (Nanette Edens) aan nu echt iets met de homp klei te gaan doen | Beeld: Bas de Brouwer

Op het vrijwel lege podium van De Lieve Vrouw in Amersfoort staat Wanda (Nanette Edens) met een stofzuiger in twee stukken in haar handen. Een voice-over vertelt dat ze per ongeluk haar trouwring heeft opgezogen. De ring ligt nu ergens tussen stof en kruimels. Wanda zelf zou eigenlijk ook wel opgezogen willen worden, zegt de stem na een korte stilte. Kort daarna verschijnt haar man Boudewijn (Carly Wijs, hier in een mannenrol), die haar vertelt dat hij haar verlaat. Wanda voelt niets, meldt de voice-over. Wel begint ze vanaf dat moment in voortekenen te geloven. 

Maatschappelijke onzichtbaarheid
Schrijver en regisseur Femke Arnouts kwam op het idee voor Wanda ligt wakker nadat ze berichten las over de maatschappelijke onzichtbaarheid van ouder wordende vrouwen en actrices die naarmate ze ouder worden steeds minder interessante rollen krijgen. ‘Ik vond dat zo’n verdrietige constatering. Ik ben zelf begin dertig en heb het gevoel dat alles net een beetje begonnen is. Maar ineens realiseerde ik me: het is ook al bijna weer voorbij.’

Nieuw repertoire
Dus moesten er andere rollen komen, bedacht ze, en nieuw repertoire. ‘Met alleen Shakespeare, waarin vrouwen toch vooral ondersteunende, dienende rollen hebben, gaan we het niet redden.’

Voor de voorstelling sprak Arnouts meer dan vijftig vrouwen van rond de vijftig over ouder worden, werk, verlangens en de vraag of ze zich vertegenwoordigd voelen in kunst en theater. Sommigen vertelden dat ze zich juist sterker en onafhankelijker voelden. Anderen verlangden wel naar meer vrijheid, maar wisten niet goed wat ze daarmee moesten. ‘Ze hadden zo lang geleefd naar de verwachtingen van anderen, dat ze niet meer wisten wie ze zelf waren en wat ze zelf wilden. “Zit er nog iemand op mij te wachten?”, vroegen ze zich af. Die zin heb ik letterlijk in de voorstelling verwerkt.’

‘Absurdisme is een fijne vorm. Je kunt een duidelijke boodschap laten zien zonder moraliserend te worden’

Zwart vlak
Arnouts vond haar theatrale vorm door die figuurlijke onzichtbaarheid letterlijk te maken. Bij Wanda kijkt haar omgeving steeds meer door haar heen. Op haar werk verzekert ze haar manager dat alles uitstekend gaat. “Happy family, happy me”, zegt ze met een niet bepaald overtuigende lach. De manager luistert nauwelijks en begint erover dat Wanda hier al vijftien jaar werkt. Hartstikke lang natuurlijk. Misschien kan ze een dag minder gaan werken?

Wanda wil nog één klein dingetje kwijt. Op de website staat ze niet bij ‘Team’. Zelfs de stagiair staat erop. De manager pakt haar iPad: jawel hoor, Wanda staat er gewoon tussen. Maar als ze op haar foto klikt, verschijnt er een zwart vlak.

Niet moraliserend
Het is typerend voor Arnouts’ scenario: een abstract gevoel krijgt steeds een concrete, absurdistische vorm. ‘Absurdisme is een fijne vorm. Je kunt een duidelijke boodschap laten zien zonder moraliserend te worden.’

Ook in haar taal gebeurt dat. Aanvankelijk probeert Wanda zich voortdurend aan te passen. Alles gaat goed, ook als dat overduidelijk niet zo is. Maar in haar hoofd klinkt iets heel anders. In een minutenlange, adembenemende zin buitelen gedachten, zorgen en ergernissen over elkaar heen, tot aan de manier waarop Boudewijn zijn cruesli eet en haar angst dat hij uiteindelijk alles zal verorberen, inclusief haarzelf.

Jij en je klei
Carly Wijs schakelt ondertussen soepel tussen de mensen in Wanda’s leven: Boudewijn, haar manager, een cursusleider, een serveerster, de huisarts en haar puberdochter. Steeds stuit Wanda op iemand die haar nét niet werkelijk ziet. Bij een cursus kleien krijgt ze te horen: “Jij en je klei zijn vrij!” Wanda weet zich met die vrijheid geen raad. “Als je het niet aanraakt, is het alsof er niemand is geweest”, spoort de cursusleider haar aan, op licht agressieve toon. Zo werken veel zinnen van Arnouts op twee niveaus. Ze zijn grappig, maar raken tegelijkertijd aan Wanda’s diepste angst: als je geen afdruk achterlaat, ben je er dan wel geweest?

‘Als je het heft in eigen hand neemt, kun je alles worden wat je wil’

Tafeltje aan het raam
In een restaurant wordt het onzichtbaar-zijn opnieuw letterlijk. Wanda’s reservering is niet doorgekomen. “Ik zie je niet staan”, zegt de serveerster. Dan is Wanda het zat. „Fuck you! Krijg de tering!” Ze weigert het tafeltje bij de wc’s. Ook al is ze oud en alleen, ze wil bij het raam zitten. Waar iedereen haar kan zien. “Maar ons concept is shared dining”, reageert de serveerster laconiek.

Vanaf dat moment verandert ook Wanda’s taal. De keurige vrouw die zegt dat alles goed gaat, begint terug te schreeuwen. En gaandeweg ontdekt ze zelfs de voordelen van haar onzichtbaarheid. Als niemand je ziet, kun je doen wat je wil. Overal gaan liggen, desnoods op de lopende band bij de kassa. Jezelf vingeren bij het concert van het Nationaal Blazers Ensemble. Of tegen een Picasso pissen.

Heft in eigen hand
De voorstelling raakt steeds verder los van de werkelijkheid en Wanda’s fantasie krijgt vrij spel. Uiteindelijk vinden Edens en Wijs elkaar als twee Wanda’s die samenvallen tot één vrouw die misschien niet meer wordt gezien, maar daar ook een vreemde vrijheid in ontdekt.

Arnouts wilde nadrukkelijk niet alleen een voorstelling over vrouwen maken, besluit ze. ‘Iedereen is zichzelf weleens kwijt, voor iedereen is het lastig om door bestaande kaders heen te breken. Terwijl: als je het heft in eigen hand neemt, kun je alles worden wat je wil. Mannen, vrouwen, iedereen. En dat wordt eigenlijk makkelijker als de blik van anderen wegvalt. Je je af en toe onzichtbaar waant.’

Deirdre Enthoven

Dit project is mede mogelijk gemaakt door Stichting Lira Fonds.